Togarak ishlarini tashkil etiish fanidan ochiq dars ishlanmasi
11 Январь 2017

5 Mavzu:  To`garak mashg`ulotlari jarayonida kasb-hunarga yo`naltirish ishlari

Reja.

1. Sinfdan tashqari ishlarda kasb-hunarga oid tadbirlar

2.Kasb tiplari

3. To`garak mashg`ulotlarida qiziqishni shakillantirish

1 .Ўқувчига тушуича берилаётгаи касбларнинг турлари ва номлари бўйича реал мавжуд касбларнинг миқдорига нисбатан оптимал муносабатни сақлаш.

Ўқув материалини ҳаддан ташқари камайтириш замонавий фан- техника ютуқларини ва илғор ишлаб чиқариш технологияларини етарли даражада таҳсил олувчилар томонидан ўзлаштирилишига имкон бермаса, ўрганилаётган объектларни жуда батафсил баён этилиши уларни ортттқча зўриқишига, ўз имкониятларига ишонмай қолишига сабаб бўлади, Фан-техника тараққиёти, ишлаб чиқариш технологиялари мунтазам равишда ривожланиб борганлиги сабабли таълим мазмунини ҳам унга муштарак тарзда такомиллаштириб боришни тақозо этади.

Ҳозирги вақтда, ижтимоий ва илмий-техникавий тараққиёт шароитида мактаб ўқувчиларини касбга йўналтиришнинг муҳимлиги анча ошди. Бир томондан, ишлаб чиқаришни мураккаблаштираётган хилма-хил касблар ва мутахассисликларнинг мавжудлиги, иккинчи томондан, бир қатор барқарор шахсий хусусиятлари билан ажралиб турган одамларнинг мавжудлиги, касбларни, ўқув юртларини танлашда, кадрларни иш ўринларига жойлаштиришда ва қайта жойлаштиришда ана шу омилларни, умуман инсон омилини ҳисобга олишни қатъий талаб қилади.

2. Касб танлаш ишида маҳаллий ва минтацавий эҳтисжлар асосида касбга йўналтиришнинг устуворлиги.

Касб танлашга йўллаш ишининг вазифалари, биринчи галда, ўқувчиларни мактабга яқин жойлашган корхоналар учун зарур ҳисобланган касблар билан таништиришга қаратилиши лозим. Бироқ, кўпинча бирор касб ҳақида маълумотлар ўқув дастурлари мазмунига киритилмайди. Дарсдан ташқари машғулотлар бундай чеклашлардан ҳоли эканлигидан фойдаланиб, биз ўқувчиларни яқин атрофдаги корхоналарда учрайдиган касблар билан тўғридан-тўғри таништиришни мақсад қилиб қўйдик. Бу билан ўқувчиларни маҳаллий талабларни қондиришга хизмат ҳиладиган касбларга йўналтиришга муваффақ бўлдик. Бу ишда турли касб эгалари билан учрашувлар уюштириб, касбга қизиқувчилар клубларини ташкил қилиш ва шу каби тадбирлардан кенг фойдаландик.

Касб танлашга йўллаш ишларининг мазмунини танлашнинг мазкур мезонини амалга оширишда дарсдан ташқари машғулотларнинг оммавий шакли энг маҳбул йўналиш эканлиги тажриба-синов ишлари жараёнида ўз тасдиғини топди. Жумладан, бизнинг тажриба-синов майдончалари бўлган Гулистон шаҳридаги 5,- 9,- 16- мактабларнинг ўқувчилари билан шаҳардаги «Юк автомобилларини қайта таъмирлаш» корхонаси, «Лола» тикувчилик қиссадорлик фабрикаси, Гулистон пойафзал фабрикаси, Қурилиш касб-ҳунар коллежлари, Экскава- торларни қайта таъмирлаш корхонасига уюштирган экскурсияларимиз уларни маҳаллий касбларга йўналтиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Экскурсия жараёнида ўқувчилар ўзлари танишган корхоналар ва муассасалар учун слесарлар, дурадгор усталар, сантехниклар, электр ва газ пайвандчилар, касб таълими ўқитувчилари зарурлиги ва бу касб эгаларининг меҳнат шароитлари билан яқиндан танишдилар.

Ўзбекистоннинг аграр мамлакат эканлиги эътиборга олинса, ўқувчиларга қишлоқ хўжалигига оид касбларга йўналтириш муаммоси нақадар долзарб эканлиги яққол намоён бўлади. Ўқитувчининг ўқувчиларда ерга омилкорлик билан қараш қиссини шакллантириши, қишлоқ хўжалигидаги меҳнат қақида тўғри тасаввур бериши, ўз меҳнати ва ўз жамоаси меҳнати натижаларидан хурсанд бўлишни ўргатиши муҳимдир. Шу боисдан ишни шундай режалаштириш керакки, болалар чорва молларни парвариш қиладиган, ҳосилни йиғиштириб оладиган, меҳнат натижаларини ҳисоб-китоб қиладиган бўлсинлар. Бундай ҳолларда болаларнинг ишга қизиқиши кучаяди ва касбга йўналтириш иши алоҳида мазмун касб этади.

Агар маҳаллий касбларга йўналтириш билан боғлиқ ишлар фаҳат шиорларга таяниб ташкил қилинса, ҳеч қандай самара бермацди. Чаҳириқлар муайян ишлар билан ҳамоҳанг бўлиши мақсадга мувофиқ бўлади. Юқорида айтилганлардан кўриниб турибдики, дарсдан ташқари иш айни шундай ишлардан иборатдир. Уларга тарбияловчи тус бериш лозим. Бунинг учун дарсдан ташқари ишнинг мақсадлари шундай ифодаланиши керакки, ўқувчилар ўз шахсий сифатлари ва жамият эҳтиёжларини ўзаро узвий боғлай олсинлар, уларнинг тафаккури ривожланиши, ўз фаолияти натижаси ўқувчининг фақат уларнинг ўзигагина эмас, балки жамиятга ҳам фойда келтиришиии, дарсдан ташқари ишда иштирок этиш, жамият қурилишига шахсий ҳисса қўшиш учун яхши тайёргарлик эканлигини тушуниб етсинлар. Дарсдан ташқари машғулотларни бошқаришда ўқитувчининг таълимни фойдали меҳнат билан қўшиб олиб бориш, техник ижодкорликни, умумтехник таълимини ва касб танлашга йўллаш ишини автоматик равишда ривожлантириш орқалигина эришиш мумкин, деб ўйлаш нотўғри, албатта. Бу ҳолда меҳнатнинг тарбияловчи, касбга йўналтирувчи роли пасаяди. Бинобарин? ўқитувчи машғулотнинг қандай шакли энг самарали бўлишини ўйлаб кўриши ва уни дарсдан ташқари ишда қўллаши зарур. Фақат ана шундагина дарсдан ташқари машғулотларда касб танлашга йўллаш иши зарур даражада амалга оширилиши мумкин.

3. Бўлажик касб тури билан боғлиқ фаолиятнинг мазмуни ва тузилмасини асослаш:

Умумий таълим мактабларида, корхона ва фабрикаларда, ўқув юртларида касбга йўналтириш ишларини ўтказиш заруриятини турмушнинг ўзи тақозо этмоқда. Бу ҳолат бозор иқтисодиётига ўтиш жараёнида касбкорлик бозори ва у билан боғлиқ рақобатнинг юзага келиши билан чамбарчас боғлиқ. Республикамизда саноатни ривожлантиришга давлат миқёсида эътибор . қаратилаётганлиги натижасида Ўзбекистоннинг ўзида яқин йиллар орасида кўплаб янги саноат, қишлоқ хўжалик объектлари пайдо бўлди ва мавжудлари кенгайтирилди, уларда меҳнат фаолиятининг замонавий турлари вужудга келтирилди. Янги касблар ва мутахассисликлар метросозлар, бинокорлар, кенг профилдаги касблар-пахтакор, механизатор, чорвадор-оператор, енгил ва оғир саноатда энг янги, замонавий касблар оммалашиб қолган бўлиб, улар Ўзбекистонда халқ хўжалиги тармоқлари ривожини белгилаб бермоқда. Янги касблар ва мутахассисликлар сони йил сайин кўпайиб бормо^а.

Ҳар қандай касбнинг энг муҳим жиҳати унинг меҳнат мазмунига эга бўлишидир. Шу боисдан меҳнатсенарликни, яхши урф-одатларни тарбиялаш ва уларни меҳнат жўшҳинлигига кўчириш болаларни касб танлашга тайёрлашнинг бош негизидир. Оилада болани меҳнатсеварлик руҳида тарбиялаш одатда мактабгача бўлган ёшдан бошланади. Ана шу пайтдан эътиборан болаларни бўлғуси касбни танлашга тайёрлаш амалга оширилиши лозим. Бунда болаларнинг қизиқишлари, майллари, қобилиятлари ва имкониятларини мунтазам равишда ўрганиш зарур.

Ўkувчининг ўзи йўналтирилаётган касб объектининг хусусиятлари ва воситалари тўғрисида етарли маълумотга эга бўлишлиги.

Ўқувчиларни касб танлашга йўллаш ишларининг мазмунини танлашда унинг амалий муҳимлиги, ҳийинлик даражаси, мураккаблиги, таҳсил олувчиларнинг тайёргарлик даражаси ва имкониятлари мослиги, ажратилган- ўқув вақтига муштараклиги, дидактик ва касбий таълимнинг барча тамойилларига, таълим-тарбия жараёнининг қонуниятларига, ўқув муассасаларининг моддий-техник таъминоти даражасига мослиги кабиларни ҳисобга олиш зарур.

Касбга йўналтиришни шакллантириш касбий ахборот ва таълим- тарбия; ўқувчи ҳизиқишларини ўрганиб бориш ва маҳорат билан ўстириш; касбий маслаҳат; касб танлови; маиший-касбий мослашиш каби ҳолатларни ўз ичига олади. Ушбу ҳолатлар касбга йўналтириш мазмунининг асосини ташкил этади.

Ўқувчиларни касб танлашга йўллашда дарсдан ташқари машғулотлар жараёни, бизнинг фикримизча, қуйидагича амалга оширилиши мақсадга мувофиқ бўлади: тайёрланиши лозим бўлган мутахассисларга қўйилган талабларни ижтимоий буюртма сифатида аниқлаш; мутахассис кадрларга қўйилган талабларга дидактик ишлов бериб, ўқув-меъёрий ҳужжатлар шаклига келтириш; ўқув-меъёрий ҳужжатларга муштарак ўқув материалини ишлаб чиқиш; таълим-тарбия жараёнини амалга ошириб, таҳсил олувчилар томонидан режалаш- тирилган материални ўзлаштиришга эришиш; ўқувчилар ўзлаштирган билимлари, иш -ҳаракат усуллари, уларда таркиб топган шахсий фазилатларни амалда қўллаб, таълим мазмунини янада такомил- лаштириш учун янги ечимлар топиш; таълим мазмунини фан-техника ютуқлари ва ишлаб чиқариш технологияси даражасига мувофиқ даврий такомиллаштириш кабилар.

Мактабда касбга йўналтириш соҳасидаги ҳамма ишларнинг бир- бирига мувофиқлаштирилишини таъминлаш мақсадида мактаб директори раислигида касбга йўналтирувчи кенгаш тузилади. Кенгаш таркибига мактаб директорининг маънавият ишлар бўйича муовини, касбга йўналтирувчи ўқув-методик кабинет мудири, меҳнат таълими ўқитувчиси, ўқувчиларнинг ижтимоий-фойдали, унумли меҳнатини касбга йўналтирувчи ўқитувчи ёки ташкилотчи, битирувчи синфларнинг синф раҳбарлари, мактаб кутубхоначиси, мактаб ўқувчилар ташкилотининг вакиллари, мактаб шифокори, ота-оналар қўмитасининг аъзолари, оталиқ корхона вакиллари киради.

Касбга йўналтирувчи кенгашнинг вазифалари касбга йўналтириш бўйича умуммактаб ва синфларнинг тадбирларини режалаштириш ҳамда ташкил қилишдан, касбга йўналтириш ишига оид илғор тажриба маълумотларини йиғиш, умумлаштириш ва оммалаштиришдан иборат. Касбга йўналтирувчи кенгаш халқ депутатлари туман Кенгаши қузуридаги ёшларни касбга йўналтириш ва ишга жойлаштириш қўмитаси, ўрта махсус, касб -ҳунар таълими тизимидаги ўқув юртлари, оталиқ корхоналар ва ташкилотлар, ўқувчиларнинг ота-оналари билан

алоқа боғлаб туради.

Касбга йўналтириш ишини режалаштириш чоғида кенгаш маҳаллий шароитларни ва мактаб ишининг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш лозим. Кенгашиииг касбга йўналтириш иш режаси мактаб таълим-тарбия иши умуммактаб режасининг таркибий қисми сифатида ишлаб чиқилади. Касбга йўналтириш кенгашининг мажлисларига туман, муассасалар, оталиқ корхона, касб-ҳунар коллежлари, академик лицейлар, олий ўқув юртларининг вакиллари, маҳалла қўмитаси вакиллари меҳнат ресурсларидан фойдаланиш ташкилотларининг вакиллари таклиф қилинадилар.

Уқувчиларни касбга йўналтириш машгулотларини ташкил қилишда мактаб педагогик жамоасининг вазифалари ўқувчиларни касбга йўналтиришга оид йўриқномалар, буйруқлар, қарорлар билан таништиришдан, илмий-методик адабиётни ўрганишдан, чиқарилган методик тавсияномаларни ўрганиш ва ўз ишларида фойдаланишдан иборат.

Касб танлашга йўллаш ишида дарсдан ташқари машғулот раҳбарининг вазифалари, аввало, ўқувчининг шаклланаётган шахсини, унинг майллари, қизиқишлари, қобилиятларини чуқу.р ва ҳар томонлама ўрганишдан иборат. Бу соҳада унга фан ўқитувчилари, ота-оналар билан, савол варақасини тўлдириш ва ўқувчининг шахсий варақача- тавсифномасини тўлдирган х,олда уни мунтазам равишда кузатишда ёрдам беради. Машғулот раҳбари ўқувчининг шахсини ўрганиш негизида муайян дастур асосида бир мақсадга қаратиб касбга йўналтириш ишини олиб боради. Бунда синф соатларидан, факультатив машғулотлардан ва экскурсиядан фойдаланилади. Касбга йўналтириш иши ўқувчиларнинг ота-оналари билан мустаҳкам алоқада ўтказилади,

Ўқувчилар йилига бир марта савол варақасини тўлдиради. Бундан мақсад ўқувчиларнинг ҳаётий режаларини аниқпаб олишдир. Машғулот рақбарлари савол варақаси асосида ўқув йили охирида касбга йўналтирувчи мактаб кенгашига топшириш учун бирор касбни онгли равишда танлаган ёки зарур малака даражаси бўйича касб эгаллаган ҳамда ўкиш ва иш хусусидаги ўз истакларини билдирган битирувчи синф ўқувчиларнинг рўйхатларини тузадилар.

Уқувчилар дарсдан ташқари машғулотларда турли касбларга оид билимларнигина эгаллаб қолмай, шу билан бирга, ўз фаолиятлари жараёнида махсус малакаларга ҳам эга бўладилар, ўз қобилиятларини ривожлантирадилар, меҳнатда ўз кучларини синаб кўрадилар. Шу боисдан ўқитувчилар машғулотларни шундай ташкил қилиши лозимки, токи ҳар бир ўқувчи меҳнатни севишни ўрганиб олсин, одамларга наф келтирадиган бўлсин, иш жараёнидан ва унинг натижаларидан завқлансин.

Хулоса қилиб айтганда, ўқувчиларни касбга йўналтириш мазмуни республикамизнинг ижтимоий-иқтисодий, маданий тараққиёт даражаси истиқболи, жамиятнинг эқтиёжлари, техника ва технологик жараёнлардан оқилона фойдаланиш мақсадлари каби кўплаб омиллардан келиб чиққан ҳолда танланиши исбот талаб этилмайдиган ҳақиқатдир. Умумий ўрта таълим муассасаларида таълим мазмунини ишлаб чиқишда шу пайтгача амалда бўлган қар бир ўқув предметининг мазмунини таҳлил қилиб, республикамизда кечаётганўзгаришлар нуқтаи назаридан ёндашиб қайта ишлаб чиқиш лозимлиги тасдиқланмоқда. Амалга оширган тажриба-синов ишларимиз ҳам ўқувчиларни касб танлашга йўллашда туб ўзгаришларга муштарак мазмунни бериш мақсадга мувофи^пигини кўрсатмоқда. Буларнинг исботи тадқиқот ишимизнинг экспериментал бобида ўз ифодасинитопган. 

 

O`zbekistonda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ni amalga oshirishni yuksaltirishda muhim ijtimoiy iqtisodiy ahamiyatdagi vazifa sifatida kasbga yo`naltirish ishlarini mazmun va sifat jihatdan takomillashtirish hozirgi kunda alohida ahamiyat kasb etmoqda. Bu vazifaning uzluksiz ta`lim tizimidagi o`rni to`g`risida prezidentimiz I.A. Karimov o`zining ilk “O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqiyot yo`li” risolasida “nafaqat umumiy ma`lumot va tarbiyani, balki kadrlarni kasbga yo`naltirish, ularni tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirishni o`z ichiga oluvchi yagona uzluksiz milliy ta`lim tizimini yaratish vazifasiga qaratgan. Bundan tashqari prezedentimizning asarlari Milliy istiqlol g`oyasining ustuvor tamoyillari, “Ta`lim to`g`risidagi” qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturi, shuningdek, shaxs rivojlanishini tatqiq qilishda tizimlilik, integrallik, shaxs va faoliyat birligi nazariyasi, determinizm ta`moyillari nuqtai nazaridan yondashish, mamlakatimiz va chet elda kasbga yo`naltirish masalalarini yorituvchi pedagogik, psixologik tadqiqotlar, sharq alomalarining falsafiy pedagogik g`oyalari ham o`quvchilarni kasb – hunarga yo`naltirishni ilmiy tatqiq qilishning nazariy metodologik asoslari hisoblanadi.Bugungi kunda hayotimizning barcha jabhalarida “inson omili”ning roli ortib borishi kuzatilmoqda. Dunyo miqyosida hozirgi ijtimoiy-siyosiy hayot kishilik jamiyati taraqqiyotining ayni bosqichi shunday o`ziga xos xususiyatga egaki, unda harbiy qudrat emas, balki intellektual salohiyat, aql-idrok, ijodiy fikrlash, yangi texnika va texnologiyalar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Biroq shuni ham ta`kidlash o`rinliki, bolalardagi tug`ma layoqat va iste`dodni, ularning qiziqishlari va imkoniyatlarini tizimli o`rganish, kasb-hunarga to`g`ri yo`naltirish va ular tomonidan kasb-hunarni mustaqil tanlay olishni tashkil etish ishlarini rivojlantirish hamda takomillashtirishda o`z echimini kutayotgan bir qator muammo va vazifalar mavjud. Bular qatoriga oila, maktabgacha ta`lim muassasasi, umumta`lim maktabi, kasb-hunar ta`limi muassasalari bilan ijtimoiy hamkorlikni kuchaytirish, ta`lim tizimini iqtisodiyot va ishlab chiqarishdagi o`zgarishlarga tezkor moslashtirishini tashkil etish, eng muhimi esa o`quvchilarni erta yoshdan boshlab uzluksiz kasb-hunarga yo`naltirish ishlarining mazmunini belgilash, natijani tahlil etish va navbatdagi bosqichda amalga oshirilishi kerak bo`lgan ishni asosli rejalashtirish lozim. Negaki ota-onalar farzandlarining ilk qadamlaridanoq uning kelajagi to`g`risida o`ylab qolishadi. Farzandlarining qiziqish va qobiliyatlarini kuzatish orqali ularning kasbiy kelajagini aniqlashga harakat qiladilar. Shunday ekan maktab jamoasi va ota-onalar o`quvchi-yoshlarni kasb-hunarga yo`naltirishda turli yosh davrlariga oid psixofiziologik bilimlarga ega bo`lishlari uchun maktab amaliyotchi psixologlari psixologik ma`rifat ishlarini talab darajasida olib borishlari hamda yosh davrlariga xos empirik bilimlarga tayangan holda faoliyatlarini tashkil etishlari kerak. Mazkur vazifani amalga oshirish esa ta`lim soha vakillari hamda ota-onalarni metodik ta`minlash zaruriyatini keltirib chiqaradi. Hayotiy zaruriyatdan kelib chiqib Respublika tashxis markazining mutaxassislari tomonidan “Uzluksiz kasb-hunarga yo`naltirish usullari” metodik qo`llanmasi tayyorlandi. Ushbu metodik qo`llanma to`rt bo`limdan iborat bo`lib har bir bo`limda turli yoshdagi o`quvchilarni uzluksiz kasb-hunarga yo`naltirishda foydalaniladigan kasbiy tashxis metodikalari, psixologik treninglar hamda kasbga yo`naltirish o`yinlari, o`quv mashg`ulotlari hamda kasb tanlashlari yuzasidan tavsiyalar o`rin olgan. Mazkur metodik qo`llanmaning kamchiliklarini aniqlash va mazmunini boyitish uchun Siz aziz kitobxonlardan o`z fikr mulohazalaringizni bildirishlaringizni kutib qolamiz

Respublikamiz mustaqilikka erishganidan so`ng hukumatimiz xalq amaliy san`ati va hunarmandchiligiga alohida e`tibor berib kelmoqda. Hozirgi kunda maktablarda, xususan mehnat ta`limi darslari, mashg`ulotlarida, to`garaklarda «ustoz» va «shogird» an`analari tiklanib, davom etmoqda.

Kuzatishlarimizda shu narsa ma`lum bo`ldiki, ko`pgina o`quvchilar naqqoshlik, yog`och va ganch o`ymakorligi, misgarlik kabi xalq amaliy san`ati va hunarmandchiligiga xayrihohdirlar. SHuning uchun ular darslarda amaliy mashg`ulot paytlarida xalqimizning nodir hunarmandlari bilan bog`liq bo`lgan savollar beradilar. Ana shularni e`tiborga olgan holda maktabning mehnat ta`limi to`garagida milliy amaliy sanhat va xalq hunarmandchiligi sohalari o`rgatilsa maqsadga muvofiq bo`ladi. 

Sinfdan tashqari sharoitda olib boriladigan ishlar o`quvchilarning qiziqishi, xohish va istaklari asosida tuzilsa qo`yidagi natijalar qo`lga kirtiladi:

- o`quvchilarning ahloqiy sifatlari boyiydi, ularning tafakkur darajasi kengayadi, ularda ma`lum kasb-hunar asoslarini o`rganishga bo`lgan qiziqishini orttiradi;

- o`quvchi-yoshlarning ijtimoiy faolligi yuzaga keladi;

- o`quvchi – yoshlarning dunyo qarashi kengayib, ularda ijodiy mehnat qilish tuyg`usi tarbiyalanadi. 

- o`quvchilarda shaxsiy ehtiyoji va qiziqishlari borasidagi, shuningdek, jamiyat

talablariga javob bera oladigan kasblarni tanlash istagi yuzaga keladi.

Sinfdan tashqari sharoitda o`quvchilarni kasb-hunarga yo`naltirish ishlari qo`yidagi talablar asosida o`tkazilsa maqsadga muvofiq bo`ladi:

      - sinfdan tashqarii to`garak ishlarida o`quvchilarni kasb-hunarga yo`naltirishda, o`quvchilarning qiziqishi, ehtiyoji, hohishi, yosh xususiyatlari, ijtimoiy tayyorgarlik darajasi hamda tajribasi hisobga olinishi zarur;

      - sinfdan tashqari sharoitda o`quvchilarni kasb-hunarga yo`naltirish to`garak ishlarini tashkil etishda ularning mustaqil faoliyat yuritishlari, ijodiy fikrlashlariga erishish muhim;

      - o`quvchilar tomonidan qo`lga kiritilgan yutuqlarini alohida qayd etib borish, ularni rag`barlantirish hamda yo`l qo`yilgan xato va kamchiliklarni tuzatishlari uchun imkoniyat yaratishga alohida ahamiyat berish maqsadga muvofiqdir.

Dunyodagi kasblar, hunarlar, ularning sir asrorlari bilan tanishtirish, qadim ota-bobolarimiz shug`ullangan turli xil hunarmandchilik naqqoshlik, ganchkorlik, yog`och o`ymakorligi, kandakorlik, beshikchilik, pichoqchilik, miskorlik, kashtachilik, etikdo`zlik, do`ppi tikish, zardo`zlik, gilamchilik, kosibchilik, to`quvchilik, zargarlik, kulolchilik kabi kasb hunarlar bilan tanishtirish mehnat darslarida va sinfdan tashqari ishlarda kasb tanlashga yo`llash amalga oshiriladi.   

Kasbga yo`naltirish zamon bilan ham nafas olib borilishi zarur. SHu sababdan o`quvchilarni  kasb – hunarga to`g`ri yo`naltirish bilimlarni chuqurroq berish, nazariya bilan amaliyot uzviyligini ta`minlash ularni ilm hunarga ishtiyoqmandligini, mehnatsevarlik ruhida tarbiyalashimiz zarur. O`quvchilarda kasbga bo`lgan qiziqishni shakllantirish uchun uni vujudga keltirgan muhit va sharoitni aniq bilish lozim. Bu sharoitlar qo`yidagilardir:

- Kasbiy ma`lumotlarni yetarlicha berib borish:

- Kasbga yo`naltiruvchilar: ota-ona, fan o`qituvchilari, sinf rahbarlarining ish o`z so`ziga munosib bo`lgandagina o`quvchining sevgan kasbiga chuqurroq bog`lanishini e`tiborga olish.

- Maktab, oila, mahalla, kasb - hunar kollejlari, tashxis markazlarining faoliyatini kuchaytirish:

- “Kim bo`lishni istayman”, “Nima uchun shu kasbni tanladim?” savollariga javob izlash unga yangi innovatsion texnolgiyalardan foydalanish:

- Kasb tanlashga qiynalayotgan va ikkilanayotgan o`quvchilar bilan indvidual tarzda ishlash.  

- Umum texnika va kasbiy fan to`garaklari faoliyatini ildam rivojlantirish:

Boshlang`ich sinf o`qituvchisi o`quvchilarining kasbga bo`lgan qiziqishi va moyilliklarini yanada rivojlantirish maqsadida turli to`garaklar uyushtirish maqsadga muvofiq bo`ladi.

To`garakda xalq hunarmandchiligiga oid ishlarni tashkil etishda va o`tkazishda quyidagilarga e`tibor berish kerak:

1. O`quvchilarning xalq hunarmandchiligining qaysi sohasiga qiziqishini aniqlash.

2. Amaliy mashg`ulot uchun sharoit yaratish, kerakli asbob-uskuna va adabiyotlarni ta`minlash.

3. To`garak mashg`ulotlarida o`quvchilarga xalq hunarmandchiligiga oid nazariy ma`lumotlarni berib borish.

4. Mashg`ulotlar davomida «Ustoz» va «SHogird» munosabatlari va muomila madaniyatini singdirib borish.

5. Amaliy ishlarning ko`proq nusxada tayyorlanishiga imkoniyat yaratish. Bunda maktabga tayyorlangan ishlar kelgusi sinflar qiziqishi, oila uchun tayyorlangan nusxalar maktab bilan aloqani vujudga keltirish, sotuv uchun tayyorlangan namunalar moddiy manfaatdorlikni yaratishga olib keladi.

6. To`garak a`zolari tayyorlagan juva, sandiqcha, eshik, darvoza, turli xil narsalar qo`yish uchun taglik va shunaga o`xshash hunarmandchilik buyumlarini sotishni yo`lga qo`yish.

7. Savdodan tushgan daromadni taqsimlash va sarflashni o`rgatib borish. O`quvchilarni mehnat ta`limi darslarida olgan bilim, ko`nikma va malakalarini darsdan so`ng to`garak mashg`ulotlarida qo`llaydilar. Ular to`garak mashg`ulotlarida erkin ijod qiladilar, turli xil buyumlar tayyorlashga intiladilar.

Kasb hunarga yo`naltirishni kuchaytirish jarayonini takomillashtirish masalalarini yoritish uchun o`quvchilar bilan sinfdan va maktabdan tashqari olib boriladigan ishlar katta imkoniyatga ega. O`quvchilar bilan sinfdan va maktabdan tashqarii mashg`ulotlarda amalga oshirilayotgan kasb tanlash ishlari tashkiliy shakli va mazmuni bo`yicha xilma-xildir. Maktab o`quvchilarining kasb-hunarga qiziqishlarini tarbiyalash shakllariga alohida to`xtalib o`tish kerak.

Ekskursiyalar, olimpiadalar, ko`rik-tanlovlar ommaviy tavsifga ega bo`lib, o`quvchilarning duneqarashini kengaytirishga ijodiy mehnat qilish hissini uyg`otishga, chuqur va turg`un o`quv va kasbiy qiziqishlarini shakllantirish va rivojlantirishga imkon beradigan muhim vositalardir. 

O`quvchilarning turli kasb-hunar asoslarini o`rganishga bo`lgan qiziqishlarini shakllantirishda ta`limning asosiy shakli hisoblangan dars bu boradagi vazifalarining barchasini hal eta olmaydi. SHunday ekan, o`quvchilarni kasb tanlash, kasb-hunar asoslarini o`rganishga yo`naltirish maktabdan tashqari o`quv ma`naviy-ma`rifiy ishlarda ommaviy axborotlar katta ahamiyatga ega. Ushbu faoliyatlarda o`quvchi-yoshlarning vaqtini to`g`ri tashkil qilish, ularning ma`naviy dunyosini shakllantirish, kasb-hunarga bo`lgan qiziqishlarini oshirishga xizmat qilishi bilan birga ularning dars jarayonida o`zlashtirilgan nazariy bilimlarni yanada chuqurlashtirish va amaliyotda qo`llay olish ko`nikmasini qaror toptiruvchi jarayon sanaladi.

O`quvchi-yoshlarni kasb-hunarga asoslarini o`rganishga qiziqtirish va ma`lum kasb (yoki hunar) yo`nalishi bo`yicha mustaqil faoliyat olib borishga tayyorlashda turli kasb egalari ishtirokida tashkil etilgan uchrashuvlar, turli kasblar va ularni mohiyatini yorituvchi badiiy adabiyotlar, gazeta va jurnallar ko`rgazmasini tashkil etish, mehnat faxriylari va qahramonlarining hayoti va faoliyati to`g`risida hikoya qiluvchi materiallarni jamoa asosida o`rganish, bu boradagi sanhat asarlari (kinofilhm, teatr va h.k.) bilan tanishtirishni yo`lga qo`yish samarali omil bo`la oladi. Nihoyat o`quvchilardan so`rash ko`rsatganidek bu sohada ommaviy axborot vositalari: vaqtli matbuot, radio, televidinie katta rolь o`ynaydi

Ota – bobolarimizning ming asrlar davomida to`plagan tajribalariga asoslanadigan bo`lsak, farzandlarimizga avval hunar o`rgatish, keyin ta`lim berish lozimligini aytganlar. Rivoyatlarda aytishlaricha, bir kishi farzandini madarasaga olib boribdi. Ota domlaga qarab: «U hali yosh-ku, hunari yo`q», - deb javob beribdi, shunda domla: «Avval o`g`lingiz hunar o`rgansin, keyin ilm o`rgataman», - degan ekan.

Hozirgi kunda maktab ta`limi o`qituvchilarning asosiy vazifalaridan biri mehnat ta`lim-tarbiyasi jarayonida o`quvchilarga hunar o`rgatishning milliy, anhanaviy asoslarini ishlab chiqarish ularni amaliyotga tadbiq etishdir.

Buning uchun avvalambor: «Hunar nima»? «Hunar, hunarmand, hunarmandchilik deganda nimani tushunasiz»? – degan savollarga javob berishingizga to`g`ri keladi.

Hunar – insonning muayyan tayyorgarlikni talab etadigan va tirikchilik manbai bo`lgan mehnat faoliyatidir.

Hunarli – biror hunarni puxta egallagan shaxs.

Hunarmand – biror hunar turi bilan shug`ullanuvchi usta.

Hunarmandchilikning asosiy belgilari: biror ishning oddiy mehnat qurollari yordamida bajarilishi va ishlab chiqarishning yakka tartibdaligidir. Boshlang`ich sinf o`quvchilariga kasb-hunar tushunchalarini shakllantirishga oid dars ishlanmalari

 O`quvchilarni erta yoshdan kasb-hunarga yo`naltirish – hozirga kunda umumta`lim maktablarida ta`lim-tarbiya ishlari bilan birgalikda olib boriladigan uzluksiz jarayondir. Boshlang`ich sinflarda kasbga yo`naltirish ishlari dars va darsdan tashqari soatlarda o`quvchilarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda kasb turlari bilan tanishtirish hamda o`yinlar orqali ularda turli kasblarga bo`lgan ilk qiziqishlarini aniqlashdan, shuningdek ko`rgan va eshitgan ma`lumotlarini yodda saqlash va qayta tiklashning oddiy va murakkab operasiyalarini (kasbiy ma`lumotni qabul qilish bilan bog`liq), umumiy o`quv, mehnat va kommunikativ malaka va ko`nikmalarini (biror bir kasb uchun ahamiyatli bo`lgan o`quv fanlarini o`zlashtirishi bilan bog`liq) rivojlantirishdan iborat.

Quyida boshlang`ich sinflarda kasbga yo`naltirish ishlarini qanday tashkil etish bo`yicha tavsiyalar keltiriladi. Tavsiyalar asosida kasbga yo`naltirish ishlarini boshlang`ich sinfdan boshlab olib borish o`quvchining kelajakda to`g`ri kasb tanlashiga, hayotda va mehnat faoliyatida o`z o`rnini to`g`ri aniqlashga yordam beradi. Boshlang`ich sinfdan boshlab kasbga yo`naltirish ishlarini olib borishda avvalo shu davrga xos bo`lgan yosh xususiyatlari inobatga olinsa mashg`ulotlar samarali bo`ladi.